Dakloosheid kan opgelost worden, dat blijkt uit de indrukwekkende beweging ‘Built for Zero’ die in de Verenigde Staten steeds meer resultaten boekt. Built for Zero heeft één gemeenschappelijk doel: dakloosheid beëindigen. Dat is ook het doel in Nederland: in 2030 moet dakloosheid uitgebannen zijn. Helaas blijkt uit verschillende analyses op nationaal en lokale beleidsplannen dat we nog ver van deze ambitie vandaan zijn. Een systeemverandering met radicaal andere preventieve én bewezen effectieve interventies is nodig om die ambitie te behalen. Wat kunnen we leren van Built for Zero?
De Built for Zero beweging
Built for Zero is een nationale beweging die samenwerkt met steden en regio’s in de VS om dakloosheid effectief aan te pakken. Ze werken in verschillende ‘communities’ – variërend van kleine dorpen tot aan grote steden en provincies – met enkele vaste principes. Iedere Built for Zero gemeenschap bestaat uit lokale overheden, organisaties, burgers en betrokkenen die samenwerken aan het oplossen van dakloosheid door middel van:
1. Samenwerking aan één doel: alle betrokken organisaties en mensen werken aan één gemeenschappelijk doel: dakloosheid beeïndigen. Daarin zijn twee onderdelen belangrijk:
- Dakloosheid moet van korte duur en een tijdelijk zijn, wat vraagt om snelle oplossingen zoals directe of soms tijdelijke huisvesting en toegang tot hulp en ondersteuning
- Iedereen moet kunnen aantonen hoe hun werk bijdraagt aan het hoofddoel. Interventies hebben concrete meetbare doelstellingen en succes wordt uitsluitend gemeten in dalende aantallen dakloze mensen, niet in individuele organisatieresultaten. Daarmee wordt verkokering tegen gegaan.
2. Data-gedreven benadering: deelnemende gemeenschappen gebruiken één centrale, up-to-date database die een gedetailleerd overzicht laat zien van (dreigend) dakloze mensen in hun regio. Deze database wordt gevuld door outreachende teams, opvanglocaties, gemeentelijke instanties en allerlei (hulp)organisaties. Zo weten alle betrokkenen weten wie er dakloos is, wat hun woonbehoeften zijn en welke oorzaken aan de basis liggen. De database is een manier van real-time monitoring om na te gaan of die gemeenschappelijke doelstelling wordt behaald en wie er op welke manier aan bijdraagt. Het helpt ook om van elkaar te leren en op gerichte interventies (bij) te sturen en te investeren om dakloosheid op te lossen.
Nederlandse situatie vraagt om systeemverandering
Het organiseren van zo’n centrale database is cruciaal om dakloosheid op te lossen. Dit vereist een radicale systeemverandering in Nederland. Momenteel werken we zonder actuele data en zijn beleid en interventies nog altijd gericht op aannames en een beperkte groep dakloze mensen die bijvoorbeeld in de opvang zitten of op straat verblijven. Op z’n best houden individuele organisaties bepaalde informatie bij van mensen die in beeld zijn bij hen. De Ethos Telling is een belangrijke stap in de goede richting, maar de data zou continue bijgewerkt moeten worden, in plaats van eenmalig uitgevoerd. Dat kan, maar vraagt om inspanningen van met name gemeenten en een verregaande samenwerking tussen alle partijen die data en informatie hebben over (dreigend) dakloze mensen.
Het samenwerken gericht op één gezamenlijk doel klinkt logisch, maar is best revolutionair. Net als in Nederland, werken in de VS talloze organisaties in kleine kokertjes aan eigen resultaten, waar ze financiering voor krijgen en op worden ‘ afgerekend’. Built for Zero maakt daar een einde aan. Roseanne Haggerty, oprichtster van Built for Zero, gebruikte een treffende vergelijking: het huidige systeem is als vliegverkeer zonder luchtverkeersleiding – veel vliegtuigen maar niemand die zorgt dat ze veilig landen. Built for Zero creëert die ontbrekende coördinatie, precies wat Nederland ook nodig heeft.
Snelle huisvesting
Alle mensen die in de database voorkomen, zouden zo snel mogelijk gehuisvest moeten worden óf er moet worden voorkomen dat ze hun huis verliezen dan wel herhaaldelijk dakloos worden. Dit betekent ook dat er voldoende woonplekken gerealiseerd moeten worden.
Built for Zero werkt strategisch samen met vastgoedontwikkelaars en lokale overheden om leegstaande en onderbenutte panden (zoals hotels, kantoorgebouwen en woningen) op te kopen en om te bouwen tot betaalbare woningen voor mensen die dakloos zijn. Ook worden nieuwe, betaalbare woningen gecreëerd, met name door gemeentelijke- of staatssteun, private investeringen en donaties. Daarnaast stimuleert de Amerikaanse overheid de bouw van sociale huisvesting met belastingvoordelen voor projectontwikkelaars en investeerders.
In Nederland betekent dit dat de (lokale) overheid een belangrijkere rol moet spelen bij het toewijzen van betaalbare huisvesting aan álle dakloze mensen. De samenwerking tussen verhuurders, instanties en overheden moet verbeteren, met één gezamenlijk doel: dakloosheid oplossen. Er moet een directe koppeling komen tussen urgentie en woningaanbod.
Nieuwe wetgeving biedt kansen voor directe huisvesting
De aankomende Wet Versterking Regie Volkshuisvesting en de Regeling voor Verplichte Urgentie is het uitgelezen moment om dat te bewerkstelligen. Dan zouden de mensen die dakloos zijn volgens Ethos Light (en voldoen aan de voorwaarden voor urgentie) verplichte urgentie moeten krijgen. Helaas is de regeling nu zo opgesteld dat mensen toch eerst weer de opvang in moeten om verplichte urgentie te kunnen krijgen. Dit staat haaks op het Wonen Eerst gedachtegoed.
Daarnaast kan en moet veel meer ingezet worden op het ombouwen van leegstaande panden. Samenwerkingen met private investeerders en fondsen kan hierin helpend zijn. We zien hier voorzichtige stapjes in, bijvoorbeeld in de samenwerking tussen Kansfonds en de gemeente Rijswijk en het initiatief Tuis van Housing First Nederland. Echte investeringen van de overheid voor betaalbaar en passend wonen, gericht op het oplossen van dakloosheid, blijven te beperkt.
Preventie dakloosheid
Built for Zero richt zich niet alleen op mensen die dakloos zijn, maar biedt gemeenschappen concrete instrumenten om dakloosheid te voorkomen. De up-to-date database maakt vroegtijdige identificatie van risicogroepen mogelijk, gevolgd door gerichte interventies zoals:
- Financiële hulp en ondersteuning
- (Tijdelijke) huisvesting voor mensen met uitzetdreiging
- Rechtsbijstand voor huurders
- Laagdrempelige toegang tot zorg en ondersteuning
Belangrijk hierbij is een gecoördineerde aanpak tussen lokale overheden, burgerinitiatieven, non-profits, woningcorporaties en sociale diensten.
In Nederland staat preventie van dakloosheid nog altijd in de kinderschoenen. Er wordt veel over gesproken, maar concrete maatregelen, zeker op vroegsignalering, blijven grotendeels uit. Onze analyse toonde eerder aan dat de meeste concrete maatregelen zich richten op het voorkomen van buiten slapen (zoals opvang). Maatregelen gericht op het voorkomen van huisuitzettingen lijken enig effect te hebben, maar meer radicale oplossingen zoals een wettelijke verplichting tot herhuisvesting zijn niet aan de orde. De effectiviteit van interventies kan niet worden aangetoond door het ontbreken van meetbare doelstellingen, wat bijsturing en leren belemmert.
Rol van de overheid
De overheid speelt een cruciale rol in het beëindigen van dakloosheid, vooral op lokaal en regionaal niveau. Ook in Nederland zou de (lokale) overheid een leidende rol moeten pakken. Dat betekent meer dan alleen faciliteren. Het betekent vanuit een eigen visie sturing geven en het hele systeem daarop aanpassen. Sturing in de vorm van doelstellingen en doelgerichte financiering, maar ook waar nodig in de vorm van wet- en regelgeving. Zo kan de gemeente wet- en regelgeving aanpassen om barrières te verlagen en wordt bijvoorbeeld de toegang tot sociale huisvesting verbeterd. De overheid ondersteunt ook bij het verzamelen, beheren en monitoren van de real-time database. Belangrijk is dat de overheid nauw samenwerkt met andere belangenhebbenden (zoals non-profitorganisaties, particuliere bedrijven en andere publieke instellingen), om te zorgen voor een geïntegreerde en integrale aanpak van dakloosheid.
Financiering
Het Built for Zero programma wordt grotendeels aangedreven door particuliere organisaties en non-profits. In Nederland zouden fondsen een rol kunnen spelen in de financiering, maar financiering vanuit de overheid is cruciaal. Er gaat veel geld naar kleine eilandjes die voornamelijk pleisters aan het plakken zijn. De overheid zou dit geld vrij moeten maken voor de uitvoering van een programma zoals Built For Zero om samenwerking te stimuleren en sámen dakloosheid op te lossen. Ook zou er veel meer geld vanuit de afdeling Wonen moet komen dat aantoonbaar en direct bijdraagt aan het bestrijden van dakloosheid.
In Nederland ontbreekt het ook aan financiële prikkels om organisaties en instellingen te dwingen actief bij te dragen aan de omslag naar Wonen Eerst. Die prikkels zullen nodig zijn in de vorm van beloningen (belastingvrijstellingen, extra geld e.d.) en sancties (bv. korten van gemeenten wanneer onvoldoende uitstroom naar eigen huisvesting is gerealiseerd).
Dakloosheid kan worden opgelost, ook in Nederland
Dakloosheid is oplosbaar, maar niet als we in Nederland op dezelfde manier door blijven gaan. Beleidsplannen staan vol met kreten als preventie, uitbannen dakloosheid en integraal samenwerken. De realiteit is dat we dakloosheid blijven managen, dat geld vooral naar opvang en pleisters plakken gaat en dat organisaties en overheden verkokerd werken.
De data-gedreven benadering van Built For Zero zorgt voor effectievere samenwerking en snellere actie bij (dreigende) dakloosheid. Het programma doorbreekt gefragmenteerde werkwijzen en zorgt dat één team samenwerkt aan één doel met meetbare resultaten. Het biedt continue leermogelijkheden en maakt preventie tot integraal onderdeel van de aanpak, met directe woonoplossingen als fundament.
We kunnen dakloosheid oplossen, ook in Nederland. Het vereist een systeemverandering: een andere manier van samenwerken aan één gezamenlijk doel. Built for Zero is een voorbeeld waar we veel van kunnen leren.
